Sunday, April 29, 2018

An Interview

Last year, a senior high school student interviewed me online for a class activity. He was courteous and claimed to have read some of my stories, so I agreed to answer his questions. I realize now that there’s nothing to back up his claim; there’s nothing in his questions that indicates that he has read my work, ha-ha. Here’s our exchange:

When did you start writing?

There were still Filipino comic books when I was growing up, and that’s from where I learned to create stories. When I was six or seven, I made my own comics using a ballpen and mimeographing paper that my parents were keeping at home.

What are your major influences in writing?

Stories about Mindanao, both nonfiction and fiction, make me want to write stories. There’s still so much more about our experiences here that needs to be written, and I want to contribute as much as I can in enriching our local literature and help people understand better our local history and culture. The writings of Jose Dalisay Jr. and of American authors, both commercial and literary, have also influenced the way I write.

What did you feel when you were first published?

I was a campus journalist, so I always got published in the school paper. But my very first paid and widely circulated publication was in the Youngblood column of the Philippine Daily Inquirer, when I was nineteen. I was so happy, of course. For days, I felt like I was in heaven. Being published in the newspaper made me believe that I could write indeed and I might have a future in writing.

What is the common theme or subject of your work?

I write about Cotabato Region mostly, especially the relationships of Moros, lumads, and Christian settlers with one another.

What do you feel when you write?

I guess restless is the word. I write about things that bother me or I’m fascinated of. I feel the urge to finish writing the story as soon as I can.

Do you think writing made you a better person?

Writing has made me the person that I am, but whether I’m a better or a worse person, I cannot say for sure. Many good things have happened to me because I pursued my passion for writing, but I had to make sacrifices as well. I let go of many opportunities in other fields. Having the ability to create is both a gift and a curse.

Thursday, April 12, 2018

Isang Rehiyon, Isang Panitikan, Iba’t Ibang Reyalidad


(Panayam na aking ibinigay kahapon sa “Tertulya sa Panitikan” ng Mindanao State University sa General Santos City)

Noong Setyembre 2017, sa unang anibersaryo ng Cotabato Literary Journal, inilimbag naming mga patnugot ang kuwentong “Kukum” ni Sharmin Tanael, isang tinedyer na nagmula sa Lake Sebu at miyembro ng tribung Tboli. Ang kuwento, na isinulat sa wikang Tboli at may salin sa  Filipino, ay tungkol sa isang binatang inakusahan ng pagpatay sa kaniyang nakakatandang kapatid na babae at sa bana nito. Itinanggi ng binata ang bintang, at sa huling bahagi ng kuwento, inalam kung nagsisinungaling siya o hindi sa pamamagitan ng kmolut libol, isang trial by ordeal o paghuhusga sa pamamagitan ng pagpapahirap. Ipinasawsaw ang kaniyang mga kamay sa kumukulong tubig. Kapag siya ay napaso, nangangahulugan itong siya ang may gawa ng krimen at dapat na parusahan. Kapag hindi siya napaso, nangangahulugan itong wala siyang kasalanan at dapat na palayain.

Ang “Kukum,” na ang salin sa Filipino ay “Batas,” ang pinakaunang kuwento sa Cotabato Literary Journal na isinulat sa isang lumad na wika, at hindi ito ang nag-iisa o ang huli. Nais naming mga patnugot na makahanap pa ng mga katulad na kuwento at iba pang akda, tulad ng tula, awit, at sanaysay. Kaya naman natuwa ako nang aksidenteng nakilala ko ang isang tagapagkuwento na kabilang sa tribung Dulangan Manobo ng Senator Ninoy Aquino, Sultan Kudarat, kung saan ako namamalagi. Hiniling ko sa Manobong tagapagkuwento na isalin niya sa Hiligaynon ang kaniyang uwan o chant upang maintindihan ko. Nang ginawa niya ito, napag-alaman ko, tulad ng aking inaasahan, na ang kuwento ay tungkol sa buhay at mga ninuno ng kaniyang tribu. Ibig sabihin, ang kuwento ay pagmamay-ari ng buong tribu at kailangang kumuha ng free and prior informed consent mula sa kanila bago ito magamit ng tagalabas. Hindi rin ito ang uri ng kuwento na hinahanap namin sa journal. Kaya tinanong ko sa tagapagkuwento kung meron siyang kuwento o tula na kaniya talaga. Muli siyang nag-uwan at isinalin ito sa Hiligaynon. Ang sagot ko, “Kuwento pa rin po ’yan ng buong tribu ninyo.” Sabi niya, may tula raw siya tungkol sa isang ibon at meron pang salin sa Ingles. Binigkas niya ang tula sa Manobo at sa Ingles. Nagtanong ako ng mga karagdagang detalye tungkol sa tula, at napag-alaman ko na tula rin ito ng buong tribu at ang salin sa Ingles lamang ang kaniya. Napagtanto ko na pagdating sa kuwento, malaki ang pagkakaiba ng pananaw ko at ang pananaw ng aking kausap. Malaki ang pagkakaiba ng written literature at oral literature (o ng literature at orality). Nagbabasa at nagsusulat ako ng mga kuwento. Siya naman ay nakikinig at nagbibigkas ng mga kuwento. Malinaw para sa akin kung ano ang kuwentong bayan at kung ano ang kuwentong maaari kong angkinin bilang sariling gawa. Para sa kaniya naman, sa tingin ko, ang pag-aari ng lahat ay kaniya at walang kaniya na hindi nagmumula sa lahat. Hindi lang pala ari-arian at iba pang nahahawakang bagay ang communal sa mga Manobo; maging ang kuwento at iba pang bunga ng kaisipan ay ganoon din.

Hindi nagkaroon ng ganitong kalituhan kay Sharmin Tanael dahil ginawa niya ang kaniyang kuwento sa isang workshop o palihan sa Lake Sebu na ako rin ang tagapagsalita. Isang rason din marahil na nag-aaral siya ng edukasyon sa isang unibersidad sa lungsod ng Koronadal at mas pamilyar siya sa modernong panitikan kaysa sa katutubong panitikan. Bagaman ang kaniyang kuwento ay tungkol sa kultura ng mga Tboli at nakasulat sa wikang Tboli, ang paraan ng pagkukuwento ay hindi nag-ugat sa panitikang Tboli.

Ilang araw matapos kong makausap ang tagapagkuwentong Manobo, nakatuklas ako ng kuwentong Manobo na maaaring magamit ng Cotabato Literary Journal. Ang kuwento ay tungkol sa isang beliyan o shaman na nagngangalang Sambiling Banday, at isinalaysay ito sa akin ni Gila Banday Watamama, ang kaniyang dalawampu’t apat na taong gulang na apo. “Isulat mo para mailabas namin sa journal,” hiling ko kay Gila. Nagustuhan din niya ang ideya kaya pinagbigyan niya ang aking hiling. Nang maisulat na niya ang kuwento ng kaniyang namayapang lolo, naguluhan ako sa ilang bagay. Lalong nasubok ang pananaw ko sa pagkukuwento.

Una, ang kuwento ay nakasalaysay sa first-person point of view. Waring si Sambiling Banday mismo ang nagsulat ng kuwento sa halip na ang apo niyang si Gila. Pangalawa, ang kuwento ay hitik sa pantastikong elemento. Ayon sa kuwento, si Sambiling ay ginagabayan at kinakausap ng isang liwanag na parang sinag ng araw, at nadako siya minsan sa isang yungib na tinitirhan ng mga kakaibang nilalang. Ang mukha ng mga nilalang na ito ay mukha ng baboy, ngunit nakatayo sila kagaya ng tao at nagsasalita ng salita ng tao. Nagkaroon ng utang na loob kay Sambiling ang pinuno ng mga taong baboy, kaya bilang gantimpala, sapilitan niyang ipinaasawa si Sambiling sa kaniyang anak na babae. Ang tanong ko ngayon, saan ko ihahanay ang akdang ito? Fiction ba ito o nonfiction? Maikling kuwento ba ito o sanaysay?

Sa modernong panitikan, kapag ang kuwento ng buhay ng isang tao ay isinulat ng iba, third person dapat ang gamitin para malinaw sa mambabasa na ito ay nonfiction. Ang mga halimbawa nito ay Nur Misuari: An Authorized Biography ni Tom Stern at Six Sketches of Filipino Women Writers ni Cristina Pantoja-Hidalgo. Kapag first person ang ginamit, awtomatikong magiging fiction ang gawa, gaano man ito kalapit sa totoong pangyayari. Halimbawa nito ay ang nanalo ng 2001 Booker Prize na True History of the Kelly Gang ng Australianong si Peter Carey. Isinulat ang nobela na para bang autobiography ito ni Ned Kelly, isang kilalang tulisan na noong 1880 pa namatay. Ganito rin ang istilong ginamit ko sa aking ililimbag pa lamang na nobelang Rajah Muda. Ang mahabang naratibo ay tungkol sa sultanato ng Maguindanao at isinulat kunwari ng isang tagapagmana ng trono ng sultan. Hindi ako nag-eksperimento sa anyo, ngunit ang nilalaman ng kuwento ay pinaghalong talaarawan, tarsila o genealogy records, kasaysayan, at alamat.

Malamang na gumamit si Gila ng first person dahil hindi siya pamilyar sa implikasyon nito sa mundo ng modernong panitikan. Maaari ding impluwensiya ito sa kaniya ng katutubong panitikan. Maaaring sa natatago niyang kamalayan, ang kuwento ay parang awit. Inuulit mo lang ang narinig mo. Hindi mo binabago ang orihinal na komposisyon. Kailangan ko ng mas malalim na pananaliksik tungkol dito. Ano’t anuman, hindi ko maaaring gamitin ang aking nalalaman at nakasanayan para ikahon ang isinulat na kuwento ni Gila. Hindi ko puwedeng ipagpilitang fiction ang para sa kaniya ay walang dudang nonfiction dahil lang sa ginamit na point of view.

Katulad ng nabanggit na, may mga tauhan at pangyayari sa kuwento ni Sambiling Banday na matatawag nating speculative at hindi realist. Para sa mga hindi naniniwala sa mga kababalaghan, imposibleng magkaroon ng pangalawang asawa na baboy ang isang tao. Para naman kay Gila, totoong nangyari sa lolo niya ang kuwento nito. Nakalagay sa kuwento kung kailan nananaginip lamang si Sambiling at kung kailan ito gising at aktwal na nararanasan ang mga kakaibang bagay. Sa muli, hindi ko puwedeng igiit na maikling kuwento ang para sa nagsulat ay isang sanaysay o memoir dahil lamang magkaiba ang aming pinaniniwalaang totoo at hindi totoo. Kaya marahil, kapag inilabas na sa Cotabato Literary Journal ang akdang ito, hindi namin ito lalagyan ng label, tulad ng matagal nang iminumungkahi ng kasama kong patnugot na si M.J. Cagumbay Tumamac.

Iba ang reyalidad ko sa reyalidad ng mga lumad—at maging sa reyalidad ng karamihan sa mga kapwa ko Kristiyano. Lumaki akong Katoliko at naging sakristan sa simbahan, ngunit isa akong atheist ngayon. Nanggaling ako sa pamilya ng mga manghihilot at nagsusuot ng anting-anting, ngunit sa doktor lang ako nagpapagamot ngayon. Hindi ako naniniwala sa kahit anong hindi siyentipiko. Hindi ako naniniwala sa aswang, sigbin, mga dili ingon nato, hiwit, usog, at mga katulad na bagay. Naniniwala ako sa chemotherapy at hindi sa himala. Naniniwala ako sa randomness ng buhay at hindi sa itinakda ng tadhana. Naniniwala ako na ang kaluluwa ay kamalayan lamang na nabuo dahil sa pagpitik ng ating mga neuron, at kapag huminto na sa paggana ang ating utak, maglalaho na rin ang ating kaluluwa. Dahil dito, karamihan sa mga librong binabasa ko ay realist. Naaaliw ako sa mga kuwentong may kinalaman sa kasaysayan, kultura, mga suliranin ng lipunan, at buhay ng tao sa kasalukuyan. Madalang akong magbasa ng horror, fantasy, at science fiction. At ang rebelasyong ito marahil ay kagulat-gulat para sa mga taong pamilyar sa mga sinusulat ko. Marami sa mga kuwento ko ay may kinalaman sa supernatural. Sa katunayan, ang una kong libro ay matatawag na speculative fiction.

Ang Seekers of Spirits ay kalipunan ng siyam na kuwento. Ilan sa mga pangunahing tauhan sa libro ay isang katutubong mandirigma na naghahanap ng makapangyarihang tagabantay upang malabanan ang private army ng isang logging company, magkasintahang tumakas sa isang mapaniil na kaugalian ng kanilang tribu ngunit nahulog sa bitag ng isang masamang nilalang, isang lalaking gumamit ng agimat upang makuha ang babaeng nais niyang mapangasawa, mga albularyo at babaylan na nag-aagawan ng kapangyarihan, isang batang lalaking nagkagusto sa isang babaeng may ipinagbubuntis na pugita, at isang siruhana na gumagamit ng dugo ng baboy at mga ordinaryong bato para linlangin ang mga pasyenteng kaniyang inooperahan.

Ang nais ko talaga ay magsulat ng mga purong realist na kuwento tungkol sa Cotabato Region. Naniniwala kasi ako na ang panitikan ay dapat na tumutulong sa mambabasa upang lalo nilang maunawaan ang buhay. Hindi ko gusto ang mga kuwentong itinatakas ang mambabasa sa kanilang buhay at binibigyan ng maling pag-asa; nabibigo lang kasi sila kapag natiklop na nila ang libro at hinaharap na ang totoong kalagayan nila. Hindi ko sinasabing hindi nakakakatulong sa totoong buhay ang mga nakakaaliw at pantastikong gawa. Naniniwala lang ako na mas madali kong nakakamit ang aking intensiyon sa pamamagitan ng realismo. Ngunit ano nga ba ang reyalidad para sa mga tao sa ating rehiyon? Napagtanto ko na dito sa atin, hindi madaling paghiwalayin ang kababalaghan at ang katotohanan. Sa katunayan, ang kababalaghan ay bahagi ng ating katotohanan. Sa ating mga barangay, sa liblib na lugar man o sa lungsod, kapag may matandang babaeng namumuhay mag-isa o hindi masyadong nakikihalubilo sa mga kapitbahay, agad natin siyang pinaghihinalaang aswang. Lahat siguro sa atin dito ay may kamag-anak na may malubhang sakit na dinala sa isang manggagamot sa halip na sa doktor o pagkatapos dalhin sa doktor. At karamihan siguro sa atin dito ay naniniwalang may mga taong biniyayaan talaga ng third eye o sinapian talaga ng masamang espiritu sa halip na may pinagdadaanang sikolohikal.

Madalas sa aking mga kuwento, ang pinaniniwalaan ng mga tauhan ay hindi ko pinaniniwalaan ngunit nais kong paniwalaan ng mga mambabasa, kaya kahit na pantastiko ang materyal, ang paghabi ko ay lohikal. Pinipigilan ko ang kuwento na masyadong lumayo sa pinanggalingan nito o masyadong lumagpas sa hangganan ng para sa akin ay kapanipaniwala. Dahil sa prosesong ito, itinuturing ko ang aking mga gawa na kakaiba at may kontribusyon sa panitikan. Ngunit ang dating sa iba ng sadya kong pagpipigil ay kakulangan sa imahinasyon. Sa isang pambansang palihan na aking nasalihan, hindi nasiyahan sa aking kuwento ang isang mag-asawang manunulat na parehong kilala sa mga gawa nilang speculative fiction. “Landian mo pa,” ang sabi sa akin ng babae. Sinubukan ko siyang sundin, ngunit mahirap para sa akin ang uri ng paglalandi na iminungkahi niya. Naisip ko nang lumaon na sadyang magkaiba ang aming mga pinanggalingan kaya mahirap para sa kanila ang masiyahan sa aking mga gawa. Ang mga kuwentong kababalaghan na alam ko ay galing mismo sa mga tao sa paligid ko, samantalang ang sa kanila ay galing sa mga Western na libro at nasa modernong fiction na ang anyo. Sabi pa ng lalaki sa isang bahagi ng palihan, lubha raw siyang nadismaya nang makabasa siya ng isang librong ang laman ay mitolohiya ng Pilipinas. Nakakabagot daw ito. Kung may elementong Pilipino man sa mga kuwento ng mag-asawa, pahapyaw lang ang paggamit sa mga ito; ang sensibilidad nila bilang manunulat ay Western at maaaring sabihin na hindi Pilipino.

Ito ang panganib na kinakaharap natin sa mundong pinapaliit nang pinapaliit ng modernong komunikasyon. Lalong lumalakas ang kapangyarihan ng mga dominanteng kultura. Naiimpluwensiyahan tayo ng tagalabas bago pa man natin mabigyang halaga at malinang ang sariling atin. Marami namang magandang dulot ang teknolohiya, at kailangan nating makipagpalitan ng kaalaman sa iba upang lumago ang anumang meron tayo. Ngunit huwag tayong magpalamon. Huwag tayong maging sunod-sunuran. Huwag nating hubugin ang ating mga sarili ayon sa panlasa ng sentro o itaas. Huwag tayong maghintay ng espasyong ibibigay sa atin o makiamot sa espasyo ng iba. Gumawa tayo ng sarili nating espasyo. Ito ang tanging paraan para magkaroon tayo ng totoong kontribusyon sa mundo ng panitikan.

Sa ngayon, ang panitikan ng Cotabato Region ay wala pang sariling pagkakakilanlan. Nakalutang at nakakalat ang ating mga gawa. Tumatahak ng iba’t ibang landas ang ating mga manunulat, at ang marami ay papunta sa sentro o pumapailalim sa itaas. Iilan lang ang ating mambabasa, at inaagaw pa ng mga gawa sa labas ang atensiyon nila. Sa ganitong kalagayan, paano yayabong ang ating panitikan? Heto ang aking mungkahi: Maging bukas tayo sa mga bagong kaalaman at banyagang kaugalian, ngunit manatili tayong nakaugat sa ating kinagisnan. Magsulat tayo tungkol sa ating rehiyon at para sa ating rehiyon. Magsulat tayo tungkol sa ating makukulay na karanasan at masalimuot na kasaysayan. Gamitin natin ang ating mga wika. Higit sa lahat, igalang at isulong natin ang iba’t ibang reyalidad—reyalidad ng mga Kristiyano, reyalidad ng mga lumad, reyalidad ng mga Moro, at reyalidad ng mga ayaw magpakahon sa anumang katawagan.

Ayon sa kuwento ni Gila, dating nakatira ang lolo niyang si Sambiling sa isang pamayanang maraming tao. Nang magkaroon ng labanan, inilipat niya ang kaniyang pamilya sa gitna ng kagubatan, kung saan makakapamuhay sila nang tahimik. Sa ikaanim at ikapitong gabi nila sa kanilang bagong tirahan, napanaginipan ni Sambiling ang isang sinag. Nangako itong tutulungan siya sa pamumuhay dahil mabuti siyang tao. “Ladaben ka,” ang sabi ng sinag. Ang salin ko nito sa Filipino ay, “Umiiwas ka sa gulo.” Ngunit ang literal na salin talaga ay, “Duwag ka.” Mahaba ang naging diskusyon namin ni Gila tungkol sa simpleng pangungusap na ito. Kinailangan ko ring komunsulta sa ibang Manobong kilala ko. Para kasi sa akin—at para sa karamihan sa atin dito—hindi kapuri-puring katangian ang karuwagan. Malaking insulto para sa atin ang matawag na duwag. Ngunit iba ang pananaw ng mga Manobo sa mundo. Iba ang karanasan nila bilang tribu. Meron daw silang kasabihang, “Mas mabuti pang maging duwag kaysa maging matapang.” Ang isang masamang salita sa atin ay mabuti para sa kanila. Iba ang kanilang reyalidad, at dapat natin itong alamin, unawain, at pahalagahan. Kaya ito ang kahilingan ko para sa lahat: Bilang manunulat, nawa’y maging matapang tayo. Bilang mambabasa, nawa’y maging mapanuri tayo. Bilang tao, nawa’y maging duwag tayo.

(Guhit ni Rex Dasig Aguilar, para sa pabalat ng aking librong Seekers of Spirits)

Wednesday, March 7, 2018

The Story of Datu Wasay

I learned from a group of Dulangan Manobos that a chieftain named Wasay once lived in a big hut that his family shared with four other families. I'm talking about five separate families, not a man with five wives. Some of the five men in the house had more than one wives.

The house had no divisions inside, and the hearth was at the center. All the families cooked in the hearth. At night, everyone slept around it, with all their feet near the fire to protect themselves from the cold.

Being the head of five families living in one house means that Datu Wasay was wealthier than most datus in his tribe. He must have a huge track of land, for land was the primary source of income of most Dulangan Manobos. In fact, the village where his hut used to be has been named after him. Datu Wasay is currently a barangay of the municipality of Kalamansig.

The story of Datu Wasay, though, has a sad ending. He sold his property to a Christian man and moved to a more remote area. The price of the property? Seven pieces of pimpong (an explosive device used to kill feeding wild pigs) and one manoso (a bundle of dried tobacco leaves).

Tuesday, March 6, 2018

A Dulangan Manobo Saying

"I've been wet, so I might as well take a bath." I heard this from a Dulangan Manobo man. He has been through a difficult situation, and he has to face a lot more, and he's determined to fight until everything is over. The expression must be unique to the tribe. I haven't heard this in other languages. The closest to this that we Ilonggos have may be "Salomon ko na lang ni" or "I might as well dive into this."

I think the expression reveals so much about the people who use it. First, Dulangan Manobos have a strong sense of justice. When they feel dishonored, whether by their fellow Manobos or by people from other tribes, they seek reparation or even retribution. They can forgive and forget to a certain extent only. Second, they have a negative view of being wet and of taking a bath. As someone who grew up in the same mountains where they live, I can easily understand this attitude. Taking a bath can be such a chore in a cold climate. It can make you sick instead of making you feel refreshed. Being merely wet may also be a problem, especially for people whose only set of clothes are the ones they are wearing, as it had been for many Manobos until recently.

Tuesday, May 9, 2017

Kulaman Burial Jars in Laan Magazine

Another important thing that happened last year is that the burial jars of Kulaman Plateau was featured in the maiden issue of Laan, a regional travel and advertising magazine, and the article, of course, was written by this blogger.

The magazine generously gave my article a whole spread and half a page, and copies of the magazine were distributed in government agencies and business establishments, and tucked in the seats of the Executive Class units of Yellow Bus Line, a la Smile magazine of Cebu Pacific airline.

I wasn’t able to attend the launch, so I don’t have my own copy of Laan, and I don’t have my own photos of the article. But below are the cover page and the contributors’ page, which I grabbed from the Facebook account of the magazine. My special thanks to Louie Pacardo, the managing editor and a fellow blogger, for asking me to contribute.


Monday, May 8, 2017

Kulaman Burial Jars in Tau SOX Festival


I’m back, after almost a year of not touching this blog. (My “latest” posts, dated half a year ago, had been prescheduled.) I can’t promise to blog regularly again, but I will post important updates.

I’ve been preoccupied with a lot of other matters, especially literary activities. Other local writers and I, I’m proud to say, have done many things, most of which were firsts. We formed writers associations, albeit informal for now. We created Cotabato Literary Journal, a monthly online publication. And we organized several poetry readings and writing seminars. I was also diagnosed with a mental illness, and I’m still on medication up to now. (But don’t worry, I’ve gotten so much better.)

As to the updates I must share with you, let me start with Tau SOX: Festival of the First Peoples, organized last year by the regional office of the Department of Tourism. The one-week event aimed to highlight SOX (short for SOCCSKSARGEN) as a land where early men (tau) lived. The organizers invited me to give a talk on the limestone burial jars of Kulaman Plateau, in a forum that also included a talk on the clay burial jars of Maitum and a talk on the burial practices of Tedurays.

I wasn’t able to take good photos and extensive notes of the event, so if you want to know more about it, check out the news article on NDBC and the post by local blogger Hajar Kabalu. Truth be told, I had a very small audience, even if the venue was the activity center of a mall. It was past lunchtime when it was my turn to speak, and most attendees had gone somewhere else. Nonetheless, I believe the right people stayed and listened, and I’m glad for the opportunity to spread more awareness of Kulaman burial jars.

Monday, November 21, 2016

Kitab Articles IX, X, XI Tribal Defense and Others

Article IX. Tribal Defense

The Agubalang or Alek is the highest warrior of the Dulangan Manobos. In the past, the Ulu-Ulu or Pig-ulukan Datu and the datus call the warriors of the tribe or the aleks to guard and protect the land that they had inherited from their ancestors. The strongest and bravest is selected as the leader of the warriors. If outsiders come and do something evil to the tribal community, not everyone will fight and attack. The warriors defend the territory against invaders.

The Sabandal is the servant who carries messages and information to the datus of the tribe. Listening and following the chieftain of the tribe is his duty. He keeps watch against people who might do evil and grab the territory of the Dulangan Manobos. He shall not make plans without the knowledge of the leaders and datus of the tribe.

They used these weapons in the past in guarding the territory of the Dulangan Manobos:

(1) Bunot–For self-defense, also used by a hunter
(2) Dedose–A gun used for defense
(3) Busog–For catching monkeys, wild pigs and for defense
(4) Lueb–Container for arrows
(5) Plegkasin–So that the aim of the arrow is accurate
(6) Sundang–Used when there’s an enemy or for dowry
(7) Bangkong–Used for dowry and for self-defense
(8) Tabas–Defense against enemies
(9) Blatik–For catching wild pigs, defense against enemies
(10) Bagtang–For defense and catching wild pigs and deer
(11) Sugeyang–For defense against enemies, placed in the path
(12) Segfu–For defense and capturing game
(13) Bakil–Put beside the house for defense against evil people, also used for catching wild pigs
(14) Kelawet–Used by a hunter for catching game in the forest
(15) Kelo–Used for swidden farming and for defense
(16) Salungsong–Used by a woman so that her crop will be clean
(17) Senufit–Used by a farmer and for defense
(18) Ugfit–A sharp bolo, used for defense and preparing betel quid
(19) Kebel–Defense for oneself to be bulletproof
(20) Ulof–Used for the enemy to lose consciousness
(21) Batiya–Used when afflicted by a disease and for defense
(22) Senembol–Sharp and made of reed
(23) Duka Fehido-hido–Used so that your enemy will have mercy on you
(24) Butol/Anting-Anting–For self-defense
(25) Seleb–Bullet used for defending the land of the tribe
(26) Agsa–Used for cutting huge trees
(27) Buwas–Used to defend yourself against evil people who want to kill you
(28) Lawet–May cause death when used even in just a tiny cut
(29) Kelasag–Used so that you will not be hit by a bullet or anything
(30) Felangit–Used for horse fights so that the opponent will be weak
(31) Gesa–For catching birds and defense
(32) Dugfang–Arrow
(33) Legfok–For catching birds
(34) Bekoko–Made-of-bamboo arrow

Section 1. Strategy and Tactics [This section and the articles below have headings but no contents.—Blogger]

Article X. General Provision
Seat of Governance: Legodon, Esperanza, Sultan Kudarat
Flag (Description/Meaning)
Seal/Logo
Anthem of the Dulangan Manobo

Article XI. Effectivity

(This post is a part of a series on Kitab, the customary law of the Dulangan Manobos. See my introductory post for the list of posts containing all the sections of the law. You may also see the original Filipino version on Scribd.)